Κάρλος Μαρία Ντομίνγκες,
Εκδόσεις Πατάκη, 2006,
μετάφραση: Λένα Φραγκοπούλου
«Τα βιβλία αλλάζουν το πεπρωμένο των ανθρώπων.»
«Παράτα τα, τα βιβλία είναι επικίνδυνα.»
Ένα βιβλίο για τα βιβλία, τους αναγνώστες, τις σελίδες και το τυπωμένο μελάνι πάνω τους, μια λατρευτική αφιέρωση στο βιβλίο ως αντικείμενο και ύλη, που αγγίζει τα όρια του φετιχισμού.
Η πόρτα του Χάρτινου Σπιτιού ανοίγει για τον επισκέπτη-αναγνώστη με αφορμή τον ατυχή θάνατο της Μπλούμα Λέννον, «μιας από αυτές τις παθιασμένες και επηρμένες πανεπιστημιακές που για τα πάντα έχουν κι ένα λογοτεχνικό παράθεμα», καθηγήτριας της λατινοαμερικάνικης λογοτεχνίας στο πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ. Ένα διερχόμενο αμάξι κόβει το νήμα της ζωής της, ενώ η Μπλούμα διαβάζει τα ποιήματα της Έμιλυ Ντίκινσον και ταυτόχρονα διασχίζει μια διασταύρωση, και το κωμικοτραγικό αυτό περιστατικό ξετυλίγει ένα κουβάρι αναζήτησης του πρωταγωνιστή και της ιδιότυπης ιστορίας του.
Ο αφηγητής, ευκαιριακός εραστής και εν τέλει αντικαταστάτης της Μπλούμα στο πανεπιστήμιο, δέχεται με το ταχυδρομείο ένα δέμα από την Ουρουγουάη που προοριζόταν για εκείνην, το οποίο περιέχει ένα βιβλίο λερωμένο με υπολείμματα τσιμέντου. Αποφασίζοντας να εντοπίσει τον αποστολέα, ξεκινάει για το Μπουένος Άιρες και μετά το Μοντεβιδέο, αναζητώντας τον Κάρλος Μπράουερ, τον ακραίο βιβλιοφάγο στον οποίο η Μπλούμα είχε χαρίσει το βιβλίο –μετά από μια νύχτα μαζί του- και αργότερα του ζήτησε να της επιστραφεί.
Ανακαλύπτει έτσι, ότι ο Κάρλος, αναζητώντας το ιδανικότερο σύστημα αρχειοθέτησης για τα περίπου είκοσι χιλιάδες βιβλία του, είχε αρχίσει σταδιακά να δείχνει σημάδια τρέλας. Μετά από μια καταστροφική πυρκαγιά (που προέκυψε επειδή διάβαζε υπό το φως των κεριών εκείνα τα βιβλία που είχαν γραφτεί πριν τον ηλεκτρισμό!), πουλάει τα πάντα, εγκαταλείπει το σπίτι του και αποσύρεται σε μια παραλία στη Λα Παλόμα του Μεξικού, χωρίς νερό και ηλεκτρικό, οπού στην κυριολεξία κατασκευάζει ένα παράπηγμα χρησιμοποιώντας ως οικοδομικό υλικό τους τόμους των βιβλίων του, στη θέση των τούβλων.
Η περιεκτική νουβέλα πριμοδοτεί το ασυνήθιστο της θεματικής της, με όπλο την ίδια τη φόρμα της. Σε εξαιρετικά λίγες σελίδες, χορογραφείται η εξέλιξη της πλοκής ή καλύτερα η αναδρομική αποκάλυψη των λεπτομερειών που συνέθεσαν τη ζωή του Κάρλος. Παράλληλα, παρουσιάζονται μοτίβα όπως η υλική υπόσταση του βιβλίου, ο βιβλιοσυλλέκτης σε αντίθεση με τον βιβλιοφάγο, το μοτίβο της εμμονής και της μονομανίας και πάνω από όλα η μαγεία του κόσμου της ανάγνωσης.
Ο Ντομίνγκες αντηχεί κάτι από την λατινοαμερικάνικη παράδοση του μαγικού ρεαλισμού (βλ. η Μπλούμα εύχεται ένα τέτοιο θάνατο για τον εαυτό της και η τύχη ανταποκρίνεται). Επίσης τιμά, με τις αναφορές του, δεκάδες άλλα βιβλία και συγγραφείς. Όπως δήλωσε σε συνέντευξη του, το θέμα του Χάρτινου Σπιτιού συνδέεται με τη λογοτεχνική παράδοση της Λατινικής Αμερικής επειδή για τον Ντομίνγκες «όλα ξεκινούν με τον Δον Κιχώτη του Θερβάντες, την ιστορία ενός ανθρώπου που τρελάθηκε από το διάβασμα. Η ένταση ανάμεσα στη φαντασία και την πραγματικότητα έδωσε πολλούς λογοτεχνικούς καρπούς στη Λατινική Αμερική, ίσως γιατί από την αρχή η φαντασία είδε στην αταξία της πολιτιστικής μας διαδρομής τη σκηνή μιας τραγωδίας και μιας περιπέτειας. Τα βιβλία ήταν πάντα επικίνδυνα, υποκινητές εναντίον της τάξης, όργανα ουτοπιών ή περαστικών ψευδαισθήσεων. Αυτό εκδηλώνεται ίσως με ιδιαίτερη έμφαση στη λογοτεχνία της Αργεντινής, μέσα από το έργο του Ρομπέρτο Αρλτ, του Χούλιο Κορτάσαρ, του Χόρχε Λουίς Μπόρχες.
Πολύ καλή η μεταφραστική δουλειά της Λ. Φραγκοπούλου που κατόρθωσε να μεταγράψει ένα κείμενο ρευστό και φυσικό. Ωραία λεπτομέρεια: το χάρτινο σπίτι αφιερώνεται στον μεγάλο Τζόζεφ Κόνραντ, του οποίου έργο είναι και η Γραμμή Σκιάς, το βιβλίο του δέματος (η στήλη έχει ήδη ασχοληθεί με την Καρδιά του Σκότους). Εκπληκτικό βιβλίο που μας ανοίγει την όρεξη για περισσότερα βιβλία.
Χ.Μ.
